Narodno verovanje o grmljavinama i munjama u okolini Beograda

Prenošenje narodne tradicije i verovanja koja se odnose na udare groma, pojavu munja, sevanje na nebu i drugo, koliko nam je poznato, u domaćoj literaturi nije proveravano sa aspekta utemeljenosti na osnovu relevantnih, tj. osmotrenih meteoroloških podataka. U svrhu utvrđivanja osnovanosti predanja o navedenim pojavama izvršena je analiza pojave gromova i munja za period 1975–2009. godine za Meteorološku opservatoriju u Beogradu. Dobijeni rezultati mogu se prihvatiti uslovno, kako zbog relativno ograničenog prostora na koji se odnose, tako i zbog klimatskih promena koje se različito odražavaju, prvenstveno u odnosu na period za koji se podaci obrađuju.

Sticanje znanja i razumevanje mikro i makro-prostora sa svim zakonitostima i interakcijama koje su prisutne u čovekovom okruženju u socijalnoj i prirodnoj sredini, predstavljalo je važnu uporišnu tačku u celokupnom kulturnom razvoju. Obrasci ponašanja koje su ljudi prenosili i usvajali jedni od drugih zapravo su i uticali da se obezbedi što bolji fizički opstanak na ovome svetu [Žikić, 2012].

S obzirom na to da je područje Beograda, kao i region oko reka Save i Dunava u toku 20. veka, a posebno posle Drugog svetskog rata, naseljavano pretežno stanovništvom iz seoskih sredina, sa gotovo svih strana južnoslovenskog prostora, izvesno je da je, krećući se prema gradovima, narod nosio sa sobom i verovanja i običaje. Takvo ponašanje i mišljenje, kao recidiv iz prošlih vremena, često je bilo latentno ali i praktikovano od najstarijih članova pridošlih porodica. Kazivači su u svojim interpretacijama gotovo uvek isticali da oni „lično ne veruju u babske priče, ali komšiji se zapalila slama zbog toga što nije poštovao zabranu rada o prazniku” i slično. Takvih i sličnih narativa u savremenoj srpskoj etnologiji ima registrovanih u priličnom broju. Stoga, može se konstatovati da su do danas sačuvana predanja i verovanja „šta se valja“ ili pak „šta ne valja” raditi u toku godine, odnosno da se u vidu prenosne, imitativne magije, magijskih profilaktičkih radnji i uz pomoć rituala i simbola uticalo na prirodu i njene povoljne i nepovoljne strane, a sve u cilju obezbeđenja egzistencije i zaštite. U tom kontekstu, ponašanje pojedinaca i zajednica, naročito u ne tako davnoj
prošlosti, bilo je usaglašeno sa vremenskim prilikama manifestovanim na određene dane u godini. To se ogledalo posebno u vreme većih crkvenih praznika na koje je preneto pored religijskog značenja i narodno verovanje, usmereno ka kosmogonijskim silama i pojedinačnim značenjima. Danas se takođe može čuti u narodu da stariji stanovnici kažu, na
primer, „topao Božić – snežan Uskrs”, ili ako je blaga zima, u narodu veruju da će biti kišno i hladno leto, i obrnuto – ukoliko je jaka zima, sa mnogo snega – leto će biti vrelo i suvo.

U narodu je za „grad” raširen naziv „led”, a za nepogode se govorilo „vreme” (npr. tamo je bilo „vreme”), ili, grad useve „tuče”, „bije”, „potre”, „satre”, „pobije” [Jeftić, 1958]. U etnografskoj građi zabeleženo je, da narod pominje da grad najčešće „tuče” od Sv. Sisoja, 19. jula pa do Sv. Ilije, 2. avgusta [Jeftić, 1958]. Munja koja se pojavi pre udara groma povezivana je sa oznakom Božje kazne. Munja se zapravo shvatala kao svetlosna pojava, pa se često mogao čuti naziv „svetlica”. Kod Srba se munja povezivala sa Ognjenom Marijom, za koju se kaže da je svetiteljka tamnog, sinkretičkog, pagansko-hrišćanskog porekla. Grom i munja, navodi Slobodan Zečević, „su vizuelne i akustičke atmosferske pojave, koje su u svesti naših predaka izazivale neobične predstave” [Zečević, 2008: 564].
Grmljavina i sevanje munja često se povezivalo sa „čudima” Sv. Ilije, ili pak, u prošlosti i sa imaginarnim bićima poput ala i zmajeva, o čemu pored etnografskih zapisa svedoči i usmena narodna književnost. Antičko nasleđe u duhovnoj kulturi na ovom prostoru danas je teže
dokazati, ali bez sumnje i kod Grka, a zatim i kod Rimljana grom je bio glavno simboličko obeležje vrhovnih božanstava (Zevsa, Jupitera). Pomoću groma i munje mnogi proroci su predskazivali budućnost, što je donekle sačuvano i u srpskom folkloru, naročito u vezi sa predanjima o bogu Perunu i svetkovanju četvrtka (Spasovdana), dana prema verovanjima posvećenog tom božanstvu.

VREMENSKE PRILIKE I NARODNA VEROVANJA

Ipak, prema ovoj vrsti izgrađenog verovanja kod seoskog, a kasnije i gradskog stanovništva, mora se odnositi sa određenom rezervom, jer je sasvim izvesno da je i sama Crkva uticala na formiranje i intenzitet straha od toga da će se „desiti nešto loše” ukoliko se ne poštuje religijski okvir crkvenih praznika, pa i u vreme letnjeg ciklusa koji je bio
predodređen za agrarne i stočarske delatnosti. Opozicija profanog i sakralnog, smatra Dušan Bandić, može se posmatrati u formi opozicije između pojavnog i suštinskog, između egzistencije i esencije. Isti autor smatra da u razumevanju profane i sakralne stvarnosti nema većih razlika u narodnom razumevanju prirode i kulture, pa dolazi do međusobne zavisnosti ove dve stvarnosti [Bandić, 1990].

Naime, crkveni kalendar u linearnom obliku je ispresecan svakodnevicom i praznicima koji su raspoređeni na celu godinu, pa propisuje isto ponašanje svojim vernicima i leti i zimi. U kanonskom, crkvenom učenju praznici su posvećeni molitvi i duhovnom spajanju čoveka i božanskog, odnosno to su posebni sveti dani obeleženi molitvama i služenju Bogu, pa je prirodno što su materijalni sadržaji u vreme praznika, kao što je i fizički rad, zabranjeni. Naročito se to iskazivalo u agrarnim društvima za rad u polju ili obavljanje nekih drugih kućnih poslova, a kasnije se prenelo na druge delatnosti i u građanskom društvu. Praznici su postajali markeri za bitna događanja u društvu. Ljerka Opra takođe konstatuje da se u prošlosti narod orijentisao prema praznicima i tako uticao na razvijanje kulture sećanja o bitnim događajima, bilo da su oni povoljni ili ne [Opra, 1998]. Uglavnom je narod posmatrajući atmosferske pojave u dane praznika prihvatao u binarnom odnosu dobrog
i lošeg znaka „poslatog od Boga”, preko sveca kojem je taj dan posvećen davao svoja tumačenja pojedinih elementarnih nepogoda i posledica koje su tada nastajale i to zadržavao i prenosio kao deo kulture sećanja.

O tome danas svedoče mnogobrojna sačuvana predanja o mogućim kaznama ukoliko bi se prekršila neka od zabrana povezana sa svetkovanjem praznika u letnjem vremenu. Na primer, u srpskom folkloru mnogi narativi ukazuju na izvršene kazne ukoliko se nisu poštovali praznici posvećeni Ognjenoj Mariji ili Svetom Iliji (veza sa prehrišćanskim slovenskim bogom Perunom). Takve kazne sustižu one koji su radili na pomenute praznike u polju, a manifestuju se udarom groma i uništenom letinom usled nevremena. Preuzeti iz prirode, međusobno različiti prirodni elementi u kulturi dobijaju formu znaka i označavanja, te kao prirodni elementi pomažu u prostoru ljudskog preobražaja i transponovanja [Jovanović, 2000].

Na osnovu izdvojenih primera pokušali smo da sagledamo koliko su verovanja u narodu u saglasju sa konkretnim, osmotrenim vrednostima.

EMPIRIJSKI PODACI O GRMLJAVINI I MUNJAMA I VEROVANJA U NARODU

Sa savremenim napretkom nauke i multidisciplinarnim rezultatima istraživanja nekog područja u integralnom smislu kulturnih pojava i fenomena, postaje jasniji njihov duhovni prostor i otvara se mogućnost potpunijeg objašnjenja ponašanja ljudi iz prošlih vremena.
Tako, na primer, u istraživanjima usmerenim ka analizi učestalosti grmljavine i munja na području Beograda u periodu od 1975. do 2009, posebno u vreme letnjeg solsticija, mogu se hipotetički postaviti konstrukti suštine verovanja u moć prirode, te naslutiti i razlozi pojedinih učestalih radnji koje su praktikovali ljudi u prošlosti, sa ciljem da se zaštite na prvom mestu od elementarnih nepogoda, odnosno da zaštite svoju letinu i stoku, tj. domaćinstvo u celini.

Ovom prilikom pažnja je usredsređena pretežno na letnje vreme, a to je prema narodnom shvatanju period od Đurđevdana (6. maja) do Mitrovdana (8. novembra). Ujedno to je period, prema Ivanu Kovačeviću, smanjene religijske aktivnosti, jer su u prvom planu bile privredne aktivnosti sa ubiranjem letine [Kovačević, 1985]. Od Đurđevdana do Mitrovdana, sve dok se ne ubere letina, ponašanje je bilo regulisano običajnim kodeksima, naročito u vreme letnjih praznika.

Analiza podataka je obuhvatila osmotrene podatke o grmljavini, sevanju i grmljenju na Meteorološkoj opservatoriji Beograd (φ = 44°48’N, λ = 20°28’E, h=132 m) u periodu od 1975. do 2009. godine.